Od lat w praktyce gospodarczej spotyka się sytuacje, w których wystawiane są faktury, które nie mają odzwierciedlenia w rzeczywistości. Tego typu dokumenty nazywane są „pustymi” fakturami. Wykorzystywane są przede wszystkim po to, aby zmniejszyć podstawę opodatkowania czy też wyłudzić VAT. To poważne przestępstwo gospodarcze, a instytucje skarbowe szukają skutecznych technik jego wykrywania i zwalczania. Niedawno TSUE wydało ważną opinię w kontekście odpowiedzialności pracownika, który wystawia fałszywe dokumenty księgowe.
Przeciwdziałanie fałszywym fakturom – podstawa prawna
Problem ten nie dotyczy tylko Polski. To zjawisko globalne. W Polsce w celu przeciwdziałaniu procederowi fałszywych faktur i wyłudzaniu podatku VAT, wprowadzono odpowiednie przepisy. W art. 108 ust. 1 ustawy o VAT napisano „W przypadku gdy osoba prawna, jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej lub osoba fizyczna wystawi fakturę, w której wykaże kwotę podatku, jest obowiązana do jego zapłaty”. Podobną zasadę uwzględniono w przepisach unijnych (art. 203 dyrektywy VAT).
W związku z tym zapisem wydawałoby się, że w przypadku wykazania osoby prawnej jako sprzedawcy, to właśnie ta osoba prawna ponosi konsekwencje za wystawienie fałszywej faktury. Wielokrotnie dzieje się jednak tak, że firma (lub organizacja) nie jest świadoma występowania tego procederu u siebie, ponieważ za wystawianie fałszywych faktur odpowiada pracownik (osoba fizyczna). Niedawno Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał cenną opinię, która wskazuje na bezpośrednią odpowiedzialność osoby fizycznej w takiej sytuacji.
1600 pustych faktur wystawionych przez pracownicę
W jednej z polskich spółek doszło do sytuacji, w której pracownica wystawiła aż 1600 pustych faktur w ciągu pięć lat. Proceder ten zwrócił uwagę organu podatkowego. W toku postępowania ustalono, że za wystawianie fałszywych faktur odpowiadała pracownica, która działała w porozumieniu z pracownikami stacji paliw. Na podstawie przekazywanych przez nich paragonów fiskalnych, wystawiała fałszywe faktury, które umożliwiały odliczenia VAT naliczonego. Choć postępowanie karnoskarbowe zostało wszczęte przeciwko tej pracownicy, to jednak Urząd Skarbowy domagał się zapłaty VAT przez zatrudniającą jej spółkę, powołując się na zapisy wcześniej przytaczanego art. 108 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług.
Zapytanie wysłane do TSUE
Stanowisko Urzędu Skarbowego zostało poparte przez właściwy Wojewódzki Sąd Administracyjny. Pokrzywdzona spółka nie dawała za wygraną i zwróciła się bezpośrednio do Naczelnego Sądy Administracyjnego. Jego przedstawiciele mieli uzasadnione wątpliwości co do interpretacji tej sytuacji i zwrócili się z zapytaniem do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zapytanie dotyczyło tego, kto powinien uregulować należny VAT – spółka czy jej pracownica.
Rzeczniczka TSUE wskazała na to, że odpowiedzialność wystawcy faktury na podstawie przepisów dyrektywy VAT nie może być stosowana, jeśli wykluczone jest ryzyko utraty wpływów podatkowych przez kraj członkowski. Za wzór podano m.in.: wyrok TSUE z 8 grudnia 2022 r., sygn. akt C-378/21. W sytuacji polskiej spółki można było na podstawie fikcyjnych faktur określić nabywców oraz odmówić im prawa do odliczenia VAT naliczonego. W związku z tym nie należy obarczać obowiązkiem zapłaty spółki, której pracownica dopuściła się przestępstwa gospodarczego. To byłoby możliwe tylko wtedy, gdy nie można byłoby zapobiec odliczeniu podatku przez nabywców.
Zgodnie z opinią TSUE spółka jako pracodawca nie ponosi winy w nadzorze, jeżeli przypisuje się jej dobrą wiarę w tym obszarze. Oznacza to, że jeżeli właściciele spółki nie wiedzieli o nielegalnej działalności swojej pracownicy, to nie mieli możliwości wykazania się odpowiednią reakcją. W związku z tym nie można obciążać spółki obowiązkiem zapłaty VAT z fałszywych faktur. Jeżeli działalność pracownika nie ma związku z jego stanowiskiem pracy i nie ma przesłanek do pełnienia nadzoru nad prawidłowością wykonywania tej pracy, to nie ma podstaw do obarczania odpowiedzialnością pracodawcy.
Podsumowanie
Opinia przekazana przez rzeczniczkę TSUE wskazuje na to, że to państwo członkowskie UE powinno być odpowiedzialne za zwalczanie przestępstw, a nie spółka, której pracownica dopuszcza się wystawiania fałszywych faktur. Jeżeli władze spółki nie mają wiedzy o takim działaniu, to odpowiedzialność za wskazany VAT spoczywa na pracowniku, a nie na spółce. Ważne jest jednak to, aby pracodawcy nie dało się przypisać złej wiary. Opinie TSUE nie są wiążące dla polskich sądów administracyjnych, jednak powinny stanowić dla nich ważną wskazówkę przy orzekaniu wyroków.
Opinia rzeczniczki generalnej Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., sygn. akt C-442/22
Podstawa prawna:
- art. 2-3 ustawy z 16 sierpnia 2023 roku o zmianie niektórych ustaw w związku z zapewnieniem rozwoju rynku finansowego oraz ochrony inwestorów na tym rynku (Dz.U. 2023 r., poz. 1723)
Jeżeli potrzebujesz skonsultować swoje wątpliwości dotyczące księgowości lub kadr, nasi eksperci z Alfa Business pozostają do Twojej dyspozycji.